{"id":122,"date":"2016-07-06T11:22:10","date_gmt":"2016-07-06T14:22:10","guid":{"rendered":"https:\/\/www.ufrgs.br\/astronomia\/?page_id=122"},"modified":"2026-02-14T17:59:02","modified_gmt":"2026-02-14T20:59:02","slug":"material-didatico","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.ufrgs.br\/astronomia\/material-didatico\/","title":{"rendered":"Material did\u00e1tico"},"content":{"rendered":"<h1>Livros<\/h1>\n<ul>\n<li><a href=\"http:\/\/astro.if.ufrgs.br\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" data-url-shield-processed=\"true\" data-url-shield-hash=\"8ceaaaf26b442bb00dd4548a4907a93cd5973999ef82e83d1008aee269f3319c\">Astronomia e Astrof\u00edsica<\/a>. KEPLER, S. O. ; SARAIVA, M.F.O. <b>Astronomia e Astrofisica. 1. ed. Porto Alegre: Editora da Universidade\/UFRGS, 2000. v. 1. 585 p. A 4a. edi\u00e7\u00e3o \u00e9 de 2017.<\/b><\/li>\n<li><b>Astrof\u00edsica.<\/b> Maria de F\u00e1tima Oliveira Saraiva, Bas\u00edlio X. Santiago, Kepler de Souza Oliveira Filho, Adriano Salviano. Editora da Universidade Federal de Santa Catarina, 2008. ISBN 978-85-99379-57-8.<\/li>\n<li><b>Cat\u00e1logo da Exposi\u00e7\u00e3o <a href=\"http:\/\/issuu.com\/ufrgsmuseu\/docs\/pdfs_combinados_cat_logo_em_casa_no_universo_15d5d\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" data-url-shield-processed=\"true\" data-url-shield-hash=\"24fea2181d4330bbab1c4a4c5d8023a3e418217a65eb303f1502002ab8d7186d\">Em Casa no Universo<\/a>. Curadoria de Bas\u00edlio Santiago, Eduardo Bica, Maria Steffani, Claudio Bevilacqua, e do Museu da UFRGS, em 2009.<\/b><\/li>\n<\/ul>\n<h1>Hipertextos<\/h1>\n<ul>\n<li><a href=\"http:\/\/astro.if.ufrgs.br\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" data-url-shield-processed=\"true\" data-url-shield-hash=\"8ceaaaf26b442bb00dd4548a4907a93cd5973999ef82e83d1008aee269f3319c\">Astronomia e Astrof\u00edsica<\/a><\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/www.if.ufrgs.br\/oei\/santiago\/fis2005\/index.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" data-url-shield-processed=\"true\" data-url-shield-hash=\"bafcdfb2814aebf7be4f330246512ee4cd062d86e08e923d0fce06aa8b5df99d\">Astronomia Geod\u00e9sica<\/a><\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/www.if.ufrgs.br\/~fatima\/exercicios.htm\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" data-url-shield-processed=\"true\" data-url-shield-hash=\"cc720fdd1c77e46bfc6fa6d28819bfd9ca2af0db4ec95dd2a4b945bca66da56e\">Atividades para Ensino de Astronomia<\/a><\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/www.if.ufrgs.br\/%7Ethaisa\/bn\/index.htm\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" data-url-shield-processed=\"true\" data-url-shield-hash=\"238b18ab51148b0c874412caa7c7fde0e4f107d96cbf0a5765139810d6b804f9\">Buracos Negros<\/a><\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/www.if.ufrgs.br\/ast\/astrologia.htm\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" data-url-shield-processed=\"true\" data-url-shield-hash=\"687d9b24dcf1e0710384b6e6c65b022b999d102d8ecdc608b02f672d72021b28\">Astrologia n\u00e3o \u00e9 ci\u00eancia<\/a><\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/www.if.ufrgs.br\/~fatima\/planisferio\/celeste\/planisferio.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" data-url-shield-processed=\"true\" data-url-shield-hash=\"fd414671158d4aae608c440e9cd17654c9e9f766d07d0ec0152c20a4cbb3a89e\">Como montar um Planisf\u00e9rio<\/a><\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/astro.if.ufrgs.br\/telesc\/node4.htm\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" data-url-shield-processed=\"true\" data-url-shield-hash=\"b0e1860fb38a1c59dd1a98539f5251efb48ca2e386f9ee75ae2ff4913abf9b42\">Comprar um Telesc\u00f3pio?<\/a><\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/astro.if.ufrgs.br\/hist\/index.htm\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" data-url-shield-processed=\"true\" data-url-shield-hash=\"9b9191a01b0fec71bdcdd50d4945a8259baefc1cc02c04175218ad966bf5745f\">Como se tornar um Astr\u00f4nomo<\/a><\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/astro.if.ufrgs.br\/fase\/eclipses.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" data-url-shield-processed=\"true\" data-url-shield-hash=\"e067cf12f9e1981ae9e4410c085ce16f7edd9d785fb53ca788de739d28bdeaee\">Eclipses<\/a><\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/astro.if.ufrgs.br\/med\/imagens\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" data-url-shield-processed=\"true\" data-url-shield-hash=\"56d223a931c87d930a6e0e8d711832200b7ce513724df7a918eb01e8b21599d5\">Fundamentos de Radiodiagn\u00f3stico por Imagem<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<h1>V\u00eddeos<\/h1>\n<p>Palestras e relatos de experi\u00eancias.<\/p>\n<h1 class=\"entry-title\"><span style=\"font-size: 14pt;\">Estudar Astrof\u00edsica?<\/span><\/h1>\n<ul>\n<li style=\"text-align: left;\"><a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=hdW_blJzpRc&amp;t=28s\" data-url-shield-processed=\"true\" data-url-shield-hash=\"2068877ae5a7ccf62cc5bd7b1bec99c9d481357b1ec143e582a39a35e951e62f\">\u201cEstudar Astrof\u00edsica \u2013 A Jornada do Aluno\u201d<\/a> &#8211; Profa. Dra. Tha\u00edsa Storchi Bergmann<\/li>\n<li style=\"text-align: left;\"><a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=XkmHMfHdCiY\" data-url-shield-processed=\"true\" data-url-shield-hash=\"cc0f0a3ff2a4d863e1914d120fc02d23b41b17bf42b728ae6b22a0e08a8e8537\">\u201cEstudar Astrof\u00edsica \u2013 O Mercado de Trabalho\u201d<\/a> &#8211; Profa. Dra. Tha\u00edsa Storchi Bergmann<\/li>\n<li style=\"text-align: left;\"><a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=SUeQsraz-SQ\" data-url-shield-processed=\"true\" data-url-shield-hash=\"27677f3b1b692a2701b6ceb8c956268f85ae68f16ee694e0c9c006b2c6cf2808\">\u201cEstudar Astrof\u00edsica \u2013 Desafios e Recompensas\u201d<\/a> &#8211; Profa. Dra. Tha\u00edsa Storchi Bergmann<\/li>\n<\/ul>\n<h3>Projeto Simplif\u00edsica<\/h3>\n<h5>2018<\/h5>\n<ul>\n<li><a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=GuKI55EOeKM&amp;t=9s\" data-url-shield-processed=\"true\" data-url-shield-hash=\"8ffc2a055762ca837c0a97b08c04be86e9875f6f23e3cdf467996815e08afed8\">A Vida das Gal\u00e1xias<\/a>\u00a0&#8211; Profa. Dra.\u00a0Ana Chies Santos<\/li>\n<\/ul>\n<p><span style=\"font-size: 12pt;\">\u00a0<\/span><\/p>\n<h5>2017<\/h5>\n<ul>\n<li><a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=qnAa8mtyJbo\" data-url-shield-processed=\"true\" data-url-shield-hash=\"ebde31f686ac47eba31e0017018ea8ff7bb34d51a009b2e8f57d29f79fea90fe\">Astronomia nas Culturas: existe um \u00fanico c\u00e9u? <\/a>&#8211; Profa. Dra. Daniela Pavani<\/li>\n<li><a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=G2Ab45NwgqQ\" data-url-shield-processed=\"true\" data-url-shield-hash=\"992468bf70de014d0977058ed921d09d2a8620c91d72ffc3a3c242ee3ebd3b35\">Perdendo o medo do escuro: o que sabemos sobre a mat\u00e9ria escura?<\/a>\u00a0&#8211; Prof. Dr. Rog\u00e9rio Monteiro<\/li>\n<li><a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=-DD7fXTIuHk\" data-url-shield-processed=\"true\" data-url-shield-hash=\"d2ae159be2148009a2734d60ac18eac02d47531a5484f43d1a6f17628b399adf\">Planetas al\u00e9m do Sistema Solar<\/a> &#8211; Profa. Dra. Alejandra Romero<\/li>\n<li><a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=ChRbaS2klm4\" data-url-shield-processed=\"true\" data-url-shield-hash=\"8a9db821ab08642d235b355fb3f0d262c4deae266b251471fb179660a52c9311\">Evolu\u00e7\u00e3o das Estrelas<\/a> &#8211; Profa. Dra. Alejandra Romero<\/li>\n<li><a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=rPEcs8FcHcs\" data-url-shield-processed=\"true\" data-url-shield-hash=\"eb7d40038647f4a56f5b9021bfd120bb74c4e5c97449595b2f3dc33502938753\">Aglomerados Globulares: &#8220;enxames de abelhas&#8221; no Universo<\/a> &#8211; Prof. Alan Alves Brito<\/li>\n<\/ul>\n<h3>Projeto F\u00edsica na Cultura<\/h3>\n<p>Site do projeto: <a href=\"http:\/\/www.if.ufrgs.br\/extensao\/palestras-livraria-cultura\/cultura-2016\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" data-url-shield-processed=\"true\" data-url-shield-hash=\"14054c23a03c62aa386ee743b89f2faa9b4a814d15c49ab317d07e1258dbb9b5\">http:\/\/www.if.ufrgs.br\/extensao\/palestras-livraria-cultura\/cultura-2016<\/a><\/p>\n<h5>2013<\/h5>\n<ul>\n<li><a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=_525HnPE1Rk\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" data-url-shield-processed=\"true\" data-url-shield-hash=\"75b9df7f90853b3c59af199b4cf684b03b5ca97c35bf727494c6687e5c9bbc1b\">Explorando o Universo<\/a> &#8211; Profa. Dra. Miriani Pastoriza<\/li>\n<li><a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=evyILPwojYI\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" data-url-shield-processed=\"true\" data-url-shield-hash=\"4e23ffd3d83f5ddb0fd8f93a223b70a70a42bbd7fe36442669e7c2aadeead25b\">Buracos negros<\/a> &#8211; Profa. Dra. Tha\u00edsa Storchi Bergmann<\/li>\n<li>Do Micro ao Macro-Cosmos: 6 n\u00fameros que medem o tamanho da nossa ignor\u00e2ncia &#8211; Prof. Dr. Hor\u00e1cio Dottori<\/li>\n<\/ul>\n<h5>2012<\/h5>\n<ul>\n<li><a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=iklopxsjn-c&amp;feature=plcp\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" data-url-shield-processed=\"true\" data-url-shield-hash=\"a648ccccc72125d427d4d17142f5fbb1fa5cdf96d9e5a8e4bdcf91124a984840\">A expans\u00e3o acelerada do Universo e o Pr\u00eamio Nobel de F\u00edsica 2011<\/a> &#8211; Profa. Dra. Tha\u00edsa Storchi Bergmann<\/li>\n<li><a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=m97UPInWLWw&amp;feature=plcp\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" data-url-shield-processed=\"true\" data-url-shield-hash=\"1032cddc0190a4b78bb3dfb64a010366725dfb75f0f74a26bffb74e7da1d7697\">Voc\u00ea sabe&#8230; Quanto tempo tem o tempo?<\/a> &#8211; Profa. Dra. Daniela Pavani<\/li>\n<li><a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=HnaK9BDptCo\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" data-url-shield-processed=\"true\" data-url-shield-hash=\"2287eecd9f1c64e7ff26e2927c763ad154f6c6b7fd5d38fadd872b8feee0f349\">Um novo vizinho na nossa Gal\u00e1xia<\/a> &#8211; Doutorando Eduardo Balbinot<\/li>\n<\/ul>\n<h5>2011<\/h5>\n<ul>\n<li><a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=f5jRWaQZm2M\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" data-url-shield-processed=\"true\" data-url-shield-hash=\"3ebc6b381298e702556c5854bb81682f4231ed9b4d8ae901d46715be44c8d072\">A Descoberta das Gal\u00e1xias<\/a> &#8211; Prof. Dr. Jos\u00e9 Eduardo Costa<\/li>\n<li><a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=J5KDbzouxNc\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" data-url-shield-processed=\"true\" data-url-shield-hash=\"6eff41eced1b377056a4dfdff973def9bb6856293a18f148785c288d383dc312\">A procura de vida fora da Terra<\/a> &#8211; Prof. Dr. Rog\u00e9rio Riffell<\/li>\n<\/ul>\n<h5>2010<\/h5>\n<ul>\n<li><a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=dCjv6KftQM4&amp;feature=PlayList&amp;p=17BF738EEF97AE0C&amp;playnext_from=PL&amp;index=0\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" data-url-shield-processed=\"true\" data-url-shield-hash=\"791bfc508ac36ee808918b465cbd63506e704eff4d30717613af0d701bbc7730\">Procurando outras Terras<\/a> &#8211; Prof. Dr. Jos\u00e9 Eduardo Costa<\/li>\n<\/ul>\n<h5>2009<\/h5>\n<ul>\n<li><a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=b2ynIkbUy6I\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" data-url-shield-processed=\"true\" data-url-shield-hash=\"06a28f2de7b43721516872afe3cf891a328cbef35201b6fd402ed36339412afd\">O lado escuro do Universo<\/a> &#8211; Profa. Dra. Tha\u00edsa Storchi Bergmann<\/li>\n<li><a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=xk3HzzggAEc\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" data-url-shield-processed=\"true\" data-url-shield-hash=\"3f085309575740a127fc449f6f7b4e80f473c22685ca1c90fece4567fc41ad92\">O Universo \u00e9 finito?<\/a> &#8211; Prof. Dr. Kepler de Oliveira Filho<\/li>\n<li><a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=8FDyKj5RQ14\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" data-url-shield-processed=\"true\" data-url-shield-hash=\"368426aa8d8ec53be3768c8c5d0ec16f74ea1fa7c1d2885b93f9d7f1020f2b81\">Os belos e \u00fateis aglomerados estelares: uma viagem no tempo e no espa\u00e7o<\/a> &#8211; Prof. Dr. Bas\u00edlio Santiago<\/li>\n<\/ul>\n<h3>Projeto Mulheres Cientistas<\/h3>\n<p>V\u00eddeo de divulga\u00e7\u00e3o: <a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=fPJNkmFCss4\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" data-url-shield-processed=\"true\" data-url-shield-hash=\"8846ab4c66cc6e85f3f0f137a1940834d0740c5b076f488bb1ab4cb4262ac4b9\">https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=fPJNkmFCss4<\/a><\/p>\n<h5>2014<\/h5>\n<ul>\n<li><a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=y5tsFU0Db8U\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" data-url-shield-processed=\"true\" data-url-shield-hash=\"0b9f55b27f333a9929a1dd0a886ed1208a9cde0de094c1369e4ab2e8b5dd6c7b\">Lugar de Mulher<\/a> &#8211; Profa. Dra. Miriani Pastoriza<\/li>\n<\/ul>\n<h3>Projeto Pesquisa em Pauta<\/h3>\n<ul>\n<li><a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=PsFsKMkpgp0\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" data-url-shield-processed=\"true\" data-url-shield-hash=\"be0250bc74c47bc1f6bd127c791dac92d83d65a60dc83f4570baa3ed411b254b\">Entrevista<\/a> com o Prof. Dr. Bas\u00edlio Santiago, em 2009<\/li>\n<\/ul>\n<h3>Entrevistas<\/h3>\n<h5>2014<\/h5>\n<ul>\n<li><a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=lDskNIqQnUc#t=160\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\" data-url-shield-processed=\"true\" data-url-shield-hash=\"6251ffeeefb6b717128f7e23348f766c2a102624475fad4d01754df18262d388\">Espa\u00e7o Acad\u00eamico (F\u00edsica e Matem\u00e1tica)<\/a> &#8211; TV UNIVAP. Dra. Dinalva Sales<\/li>\n<\/ul>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Livros Astronomia e Astrof\u00edsica. KEPLER, S. O. ; SARAIVA, M.F.O. Astronomia e Astrofisica. 1. ed. Porto Alegre: Editora da Universidade\/UFRGS, 2000. v. 1. 585 p. A 4a. edi\u00e7\u00e3o \u00e9 de 2017. Astrof\u00edsica. Maria de F\u00e1tima Oliveira Saraiva, Bas\u00edlio X. Santiago, Kepler de Souza Oliveira Filho, Adriano Salviano. Editora da Universidade Federal de Santa Catarina, 2008. [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":[],"jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_shortlink":"https:\/\/wp.me\/P7Ilpz-1Y","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.ufrgs.br\/astronomia\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/122"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.ufrgs.br\/astronomia\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.ufrgs.br\/astronomia\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.ufrgs.br\/astronomia\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.ufrgs.br\/astronomia\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=122"}],"version-history":[{"count":25,"href":"https:\/\/www.ufrgs.br\/astronomia\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/122\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4222,"href":"https:\/\/www.ufrgs.br\/astronomia\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/122\/revisions\/4222"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.ufrgs.br\/astronomia\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=122"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}